Nhữ Diêu
Bí ẩn của dòng gốm hoàng gia Bắc Tống
Từ xưa đến nay, Trung Quốc luôn coi trọng hình tượng “quân tử như ngọc”, và Nhữ diêu chính là hiện thân hoàn mỹ của triết lý này. Với chất men có vẻ đẹp như ngọc cùng ánh hồng ẩn bên trong, Nhữ diêu đã chinh phục giới văn nhân qua các triều đại. Ngay khi ra đời, loại gốm này đã trở thành báu vật được hoàng thất trân quý, và cho đến ngày nay, sở hữu một món đồ Nhữ diêu quý hiếm vẫn là ước mơ cả đời của những người yêu gốm sứ.
Đặc điểm kỹ thuật của Nhữ diêu
So với các lò gốm lớn khác thời Bắc Tống như Quan diêu (官窑), Ca diêu (哥窑), Định diêu (定窑), Quân diêu (钧窑) hay Cát Châu diêu (吉州窑), Nhữ diêu có phong cách chế tác riêng biệt. Gốm Nhữ diêu ưu tiên thiết kế đơn giản, từ bỏ sự cầu kỳ và những trang trí chạm nổi phức tạp thường thấy ở các dòng gốm như Hồ Điền diêu (湖田窑), Diêu Châu diêu (耀州窑), hay Việt diêu (越窑). Được sản xuất dành riêng cho hoàng gia, Nhữ diêu không chỉ là biểu tượng của trình độ thủ công tiên tiến thời Bắc Tống mà còn đóng vai trò định hướng thẩm mỹ cho giới văn nhân, từ đó ảnh hưởng sâu rộng đến sự phát triển của gốm sứ về sau.
Nhữ diêu có những màu men nào và cách chế tác ra sao?
Nhữ diêu thuộc dòng gốm sứ men thanh (青瓷) nhưng có sự phân hóa đa dạng về màu sắc, bao gồm thiên thanh (天青), thiên lam (天蓝), phấn thanh (粉青), đậu thanh (豆青), thanh lục (青绿), nguyệt bạch (月白)… Men của Nhữ diêu đặc biệt mềm mại, bóng mịn như ngọc và có hiệu ứng phản chiếu như lớp dầu chảy.
Nguyên liệu chính để chế tác men Nhữ diêu là hoàng kim thổ (黄金土) cùng hắc trường thạch (黑长石), trong đó có chứa một lượng oxit sắt (Fe₂O₃). Để tạo hiệu ứng men đặc trưng, nghệ nhân đã thêm mã não vào men, trộn đều với nước cho đến khi đạt trạng thái đục sữa. Sau khi tráng men lên thân gốm và để khô tự nhiên, sản phẩm được đưa vào lò nung trong điều kiện khống chế nhiệt độ nghiêm ngặt.
Nhữ diêu được nung trong môi trường thiếu oxy (hay reducing firing, 還原焰 - yếm khí). Chính môi trường này giúp chuyển hóa Fe₂O₃ thành FeO (oxit sắt từ), kết hợp với mã não và trường thạch tạo nên màu men thanh đặc trưng. Sự khác biệt về nhiệt độ, công thức men và kỹ thuật nung đã tạo ra nhiều biến thể sắc thái của Nhữ.
Nhữ diêu có phải là công nghệ tiên tiến nhất thời Bắc Tống không?
Nhữ diêu hoàng gia sử dụng kỹ thuật nung bằng đinh chống (支钉烧), làm từ đất chịu lửa đặc biệt gọi là nhôm vanadi thổ (铝钒土).
Khi nung, sản phẩm được đặt trên đinh chống trong hộc nung (匣钵), nắp hộc được đậy kín bằng đất chịu lửa để đảm bảo điều kiện nung khử lý tưởng. Sau khi nung xong, sản phẩm được tách ra khỏi đinh chống, để lại những dấu vết nhỏ xíu trên đáy gọi là “芝麻钉” (đinh vừng). Một số đồ lớn hơn còn có vết đinh dạng đường ngắn nằm ở mép bên trong đế vòng.
Mặc dù kỹ thuật nung của Nhữ diêu rất tinh xảo, nhưng bản chất phần xương gốm của Nhữ thuộc loại nửa sứ nửa gốm (低温瓷胎), có khả năng hút nước, màu xám tro, kết cấu xốp với các lỗ nhỏ li ti, được gọi là “香灰胎” (xương tro hương). Nhữ diêu mang vẻ đẹp thanh tao đặc trưng, khi gõ có âm thanh trầm đục và mềm.
Chính vì thế Nhữ diêu càng đặc biệt ở việc thể hiện kỹ thuật nung của người nghệ nhân, từ luyện đất, tạo hình, tráng men đến kiểm soát nhiệt độ lò nung (火控), góp phần đưa Nhữ diêu lên vị trí hàng đầu trong làng gốm sứ.
Nhữ diêu chỉ có kích thước nhỏ? Hiện tượng rạn men là lỗi kỹ thuật?
Nhữ diêu thường có kích thước nhỏ, đa số bát, đĩa, chậu rửa có đường kính từ 10-16cm, rất ít món vượt quá 30cm, dẫn đến quan niệm “汝窑无大器” (Nhữ diêu không có đồ lớn).
Hiện tượng rạn men (开片) trên đồ Nhữ diêu ban đầu được coi là lỗi kỹ thuật, do sự chênh lệch hệ số giãn nở nhiệt giữa men và xương gốm. Khi làm nguội, xương gốm co rút nhiều hơn men, tạo nên các vết nứt trên bề mặt men. Tuy nhiên, do cấu trúc ổn định, các vết nứt này không làm men bong tróc, và theo thời gian, chúng trở thành dấu hiệu thẩm mỹ được văn nhân yêu thích.
Ngoài ra, men Nhữ diêu còn có hiện tượng bọt khí thưa thớt, gọi là “寥若晨星” (thưa như sao mai), hình thành do quá trình khử oxit sắt trong lò nung. Ngược lại, các sản phẩm Nhữ diêu thời hiện đại thường có bọt khí dày đặc hoặc không có bọt khí do nung bằng lò gas hoặc lò điện.
Fuxi Auction Hongkong
